|
autor: Jan Król
Nazwa epoki barok pochodzi od portugalskiego słowa barocco, co oznacza rzadką perłę o nieregularnym kształcie. Takie określenie epoki sugeruje jej wyjątkowość, złożoność, niejednolitość. Daje się jednak w niej wyróżnić dwa przenikające i uzupełniające się nawzajem wzory: ziemiański i dworski. Obydwa wzory kulturowe wynikały z opozycji społecznej magnaterii i szlachty.
Kultura ziemiańska zainspirowana była renesansową tradycją wsi spokojnej, wsi wesołej, nawiązywała do kultury ludowej i do tradycji. Nurt ziemiański reprezentują Wacław Potocki i Jan Chryzostom Pasek. W. Potocki krytykuje szlachtę za nieodpowiedzialne zachowanie, brak zainteresowania losem kraju. W wierszu Pospolite ruszenie ironicznie wytyka żołnierzom lenistwo i brak odopowiedzial-ności, ponieważ nawet na sygnał do walki ze zbliżającym się nieprzyjacielem, nie chce im się wstać, gdyż jest zbyt wczesna godzina.
W wierszu Nierządem Polska stoi Potocki stwierdza, że nasz kraj jest tak niepraworządny, że gdyby zmarli przodkowie wejrzeli nań zza grobu, woleliby wrócić w zaświaty niż żyć w takim państwie. Co rok zmieniane są prawa i konstytucje, których i tak nikt nie respektuje. Anarchia (bezprawie) doprowadzają do ubóstwa szlachtę i ziemian, którzy mają w swoim posiadaniu zaledwie dziesiątą część ziemi w kraju. Między szlachcicami wybuchają ciągłe kłótnie, niesnaski o sprawy majątkowe. W rezultacie wielu procesującym się pozostaje jedynie szukać schronienia pod obcymi dachami. Natomiast bogata szlachta żyje ponad stan (Zbytki polskie). Przywiązuje nadmierną wagę do strojów i przepychu. Nawet ich słudzy muszą być ubrani jak książęta, aby szlachcicom dodać blasku. Tymczasem żołnierze przymierają głodem, a co rok w granicach swych ojczyzna się zwęża.
W Transakcji (przebiegu) wojny chocimskiej w przemowie Chodkiewicza do szlachty Potocki odwołuje się do honoru narodowego, wspomina szczytne chwile z naszej historii, aby ruszyć Polaków ze snu, z drzymu, z pleśni.
Kolejnym przedstawicielem nurtu ziemiańskiego jest J. Ch. Pasek, typowy reprezentant szlachty ziemiańskiej i sarmackiej. W pierwszej części swych Pamiętników autor barwnie opisuje swe przygody wojenne, między innymi wyprawę do Danii. Szczegółowo przedstawia tamtejsze obyczaje, ale także daje dowód sarmackich upodobań i nawyków polskiej szlachty XVII-wicznej. Nie brak jest bowiem w Pamiętniku opisów wszelakich zwad, awantur wywołanych z błahych powodów przez pieniackich szlachciców. W części drugiej Pamiętnika autor przedstawia się jako gospodarz i obywatel. Osiada na swym gospodarstwie, pragnie się ustatkować, szuka więc odpowiedniej, czyli bogatej kandydatki na żonę. Nie brak w tych opisach humorystycznych, obyczajowych scen, które świadczą o tamtejszej szlacheckiej, sarmackiej obyczajowości. Pasek jest wspaniałym gawędziarzem, dlatego więc jego opisy tchną do dzisiaj życiem, są pełne werwy i humoru.
Nurt dworski w baroku reprezentują Daniel Naborowski i Jan Andrzej Morsztyn. W twórczości D. Naborowskiego pojawia się wiele refleksji nad przemijaniem, kruchością życia ludzkiego. Typową dla epoki była fascynacja czasem (barok często zwany jest epoką zegarów), nicością i śmiercią. W wierszu Marność daje się zauważyć wyraźny wpływ biblijnego motywu Vanitas - marność. Poeta stwierdza bowiem, że wszystko w życiu jest marnością, nicością, jedyne co pozostaje człowiekowi to Boska opieka.
W Krótkości żywota pojawia się motyw czasu, który naznacza życie ludzkie. Czas płynie bardzo szybko, przynosząc starość i śmierć. Życie ludzkie jest jak (...) cień, wiatr, błysk (...), a więc jest kruche, ulotne, chwilowe. Byt nasz ledwie może nazwań być czwartą częścią mgnienia.
J. A. Morsztyn znany był z wysokiego kunsztu swych utworów. W myśl barokowej zasady, że forma dzieła powinna być jak najdoskonalsza, wielokrotnie przerabiał i poprawiał swoje teksty. Tworząc inspirował się twórczością włoskiego poety Giambattisty Marino, który twierdził, że podstawową rolę poezji jest zaskakiwanie czytelnika niezwykłą formą, szokującymi metaforami. Poezja powinna mieć zarówno intelektualny jak i zmysłowy charakter. I tak w sonecie Do trupa koncept (pomysł) polega na nietypowym porównaniu człowieka zakochanego do zmarłego. Utwór zawiera ponadto wiele niezwykłych porównań, metafor, antytez (przeciwstawień).
Kompozycja sonetu Cuda miłości opiera się na szeregu pytań retorycznych, niezwykłość formy podkreślają paradoksy, czyli błyskotliwe sformułowane myśli zawierające jakąś sprzeczność. Koncept wiersza Niestatek polega na wymienieniu kolejnych niemożliwych, absurdalnych rzeczy, zjawisk, które jednak i tak są bar: dziej realne niż stateczność (wierność) jakiejkolwiek kobiety. Cechą charakterystyczną tego tekstu są anafory, czyli powtarzające się początkowe wyrazy w wersach.
Zarówno nurt ziemiański jak i dworski, choć przeciwstawne tematycznie i artystycznie, jednak uzupełniały się wzajemnie tworząc niezwykły charakter epoki.
|