|
Strona 3 z 3
Z parodystycznej kpiny, jaką „nasączony" jest ten dramat, wyłaniają się jednak sensy tragiczne, a krzywe zwierciadło ironii wydaje się raczej narzędziem w opanowaniu lęku przed Historią. Groza jej mechanizmów, ujawniająca się w postępowaniu wynaturzonego króla-monstrum, ulega rozproszeniu poprzez śmiech i skondensowanie efektów teatralnych.
Konkretów poddanych zniekształceniu w procesie teatralnego komponowania sytuacji dostarcza również przeszłość zapisana w dramatach Pankowskiego. Projekcja historii odległej (początki dynastii jagiellońskiej, Zygmunt August i Barbara Radziwiłłówna), dziewiętnastowiecznej (Słowacki) i wojennej (kacet hitlerowski) -wytwarza sytuacje, w których możliwe jest zgłębienie przestrzeni psychicznej jednostki i zbiorowości. Szczegóły faktograficzne i realia wywiedzione z tzw. obiektywnej rzeczywistości podlegają przekształceniu w poetyckie obrazy. Odsłaniają się wówczas zdeformowane sylwetki ludzi, wykrzywione grymasem bólu czy namiętności twarze. Z symbolicznych „ciemności" wyłania się bohater Pankowskiego jako istota samotna i osaczona, zraniona i zarazem okrutna. Zamknięcie człowieka w ograniczonej przestrzeni (Teatrów ame nad świętym barszczem) prowadzi do ujawnienia jego prawdziwej, bo niezafałszowanej przez presję norm obyczajowych, natury. Jak pisał wybitny filozof, przedstawiciel szkoły frankfurckiej, Theodor W. Adorno, wolność jest podstawową potrzebą ludzką; dążenie do osiągnięcia wolności, decydowania o sobie i konsekwentne cierpienie spowodowane ubezwłasnowolnieniem, stanowią właśnie podstawowe rysy człowieczeństwa. Zarówno w sferze filozoficznej, w myśleniu o wolnej woli jednostki w wymiarze metafizycznym jak i w sferze ludzkiej codzienności, niezrealizowane pragnienie wolności kieruje postępowaniem ludzi. Zaś cierpienie spowodowane jego brakiem ujawnia się równie silnie w ludzkiej twórczości artystycznej i w sferze społecznej.
W sytuacji zamknięcia szczególnego znaczenia nabiera fizjologia. Nie tylko dlatego, że naruszona zostaje prywatna sfera intymności, ale także z tego powodu, iż ograniczona płaszczyzna życia, kondensując emocje, sprzyja zachowaniom impulsywnym, zdeterminowanym potrzebami biologicznymi, a uchylającymi się kontroli obyczaj o wo-moralnej. Tym można tłumaczyć skierowanie uwagi na fizjologię, czy skatologię, zwłaszcza w sztukach związanych z wydarzeniami ostatniej wojny. Dodać należy również to, że doświadczenia kacetowe były doskonale znane Pankowskiemu z autopsji. Kilka lat spędzonych w atmosferze obozowego umęczenia musiało odcisnąć swoje piętno na wrażliwości twórczej artysty, a ówczesne przeżycia znalazły swe odzwierciedlenie w literackich kreacjach. To co napisane na temat życia obozowego było przez Pankowskiego przeżyte, podpatrzone, dotknięte, wnikliwie zbadane i przefiltrowane przez wyobraźnię twórczą. Niełatwa rzeczywistość obozowa nie dała się ująć w słowa wysublimowane i miękkie, w rozbudowane obrazy epickie. Tylko dzięki spotęgowaniu szczegółów naturalistycznych, tworzących niejasne czasem i zdawałoby się niekompletne sceny, mógł autor mówić o kacetowej egzystencji. Strzępy wydarzeń, okruchy wspomnień świadczą o tamtych dniach, choć naładowane cechami naturalistycznymi mogą sprawiać wrażenie nadrealnych, a wszechobecny biologizm i skatologia powodować jedynie pozory dosłowności.
Gdyby ktoś zapytał: w jakim więc nurcie mnieścić twórczość tak złożoną i niepowtarzalną? W jakim nurcie literackim usytuować dzieła artysty tak doświadczonego przez życie?
Twórczość dramatyczną Mariana Pankowskiego można usytuować w kręgu teatru onirycznego, wizyjnego, psychologicznego. Formuła „oniryczny teatr wizjonerski"11 obejmuje artystów pierwszych dziesięcioleci ubiegłego wieku, a wśród nich ekspresjonistów i surrealistów. Zainteresowania twórców, w omawianym nurcie scenopisarstwa, odważniej kierują się ku sferze pierwotnych energii i pragnień, będących w stosunku konfliktu ze światem autorytetów społecznych, z kulturą w ogólności i usuniętych z pola świadomości percepcji wewnętrznych.12 Surrealiści preferowali obłęd i histerię, bo zgłębianie ich istoty pozwala artyście zbliżyć się do prawdy psychologicznej. Dla przykładu, w „teatrze okrucieństwa" A. Artauda, poprzez zanegowanie uprawianej od stuleci realistycznej dramaturgii „literackiej", ujawnić można głęboko zakorzenione w psychice, podświadome skłonności człowieka, jak choćby zamiłowanie do zbrodni czy obsesje erotyczne.
Ujawniając tę niebezpieczną, bo nieuświadomioną, siłę jednostki i zawsze groźną możliwość wyzwolenia się agresji w relacjach międzyludzkich, widzi Pankowski potrzebę zakwestionowania wizerunku człowieka budowanego na racjonalistycznych przesłankach, stąd w jego dramatach pojawiają się bohaterowie zdeformowani psychicznie i fizycznie. Skoro konstrukcja postaci opiera się na takich właśnie założeniach, to i przedmiot teatralnej inscenizacji nie może być pozbawiony napięć i sprzeczności. Na planie związków międzyosobowych, na scenie egzystencjalnej i teatralnej, istota ludzka rozgrywa powierzoną rolę w sposób gwałtowny i ekstatyczny, pragnąc wykorzystać maksymalnie swoje „dziesięć minut", zanim opadnie teatralna kurtyna.
|
