Znajomość i poprawne stosowanie pojęć informatycznych jest niezbędne do posługiwania się technologią informacyjną ze zrozumieniem. Artykuł dotyczy podstawowych pojęć informatyki: dane i informacja. W wielu przypadkach pojęcia te są traktowane jako tożsame i operujący nimi mają trudności w rozróżnieniu ich znaczeń. Stąd wynikają dalsze konsekwencje natury terminologicznej, np. czy popularnie używane pojęcie przetwarzanie informacji jest równoznaczne z pojęciem przetwarzanie danych, a bazę danych można nazwać bazą informacji! Takie rozterki z pewnością nie są obce uczniom i nauczycielom, a odpowiedzi na te pytania, wbrew pozorom, nie należą do prostych.
W pierwszej części artykułu przytoczono najczęściej spotkane definicje pojęcia dane, a następnie przedstawiono etymologię słowa informacja oraz jego rozumienie w różnych kontekstach. Wspomniano również o dylemacie: przetwarzanie danych czy przetwarzanie informacji. W drugiej części skupiono uwagę na pojęciach: technologia informatyczna i technologia informacyjna oraz społeczeństwo informacyjne i podano wskaźniki pozwalające ocenić, w jakim stopniu społeczeństwo jest już społeczeństwem informacyjnym.
Zadania elektronicznego przetwarzania
Informatyka jest dziedziną mającą własne pojęcia, metody i narzędzia. Artykuł dotyczy dwóch najczęściej stosowanych terminów: dane i informacja.
Współczesne społeczeństwo w coraz większym stopniu jest uzależnione od sposobów gromadzenia danych i przetwarzania ich w informację. Wiarygodne i rzetelne dane mają szansę stać się po przetworzeniu wiarygodną i rzetelną informacją. Uprzedzimy nasze rozważania - dane i informacja to dwa odmienne pojęcia, dwa różne znaki semiotyczne [6]; nie odróżnianie ich prowadzi do nieporozumień z pogranicza ignotum per ignotum [6]. Wyraźne rozróżnianie tych pojęć wprowadził już J. Gallangher, jeden z pierwszych teoretyków systemów informacyjnych twierdząc, że do podstawowych zadań elektronicznego systemu przetwarzania należy przekształcanie danych w informację. Stanowisko to jest zgodne z poglądami uczonych i praktyków, którzy uważają, że pojęcie opracowanie danych jest przeciwne pojęciu opracowanie informacji [1].
Terminy dane i informacja w materiałach źródłowych
Przytaczamy tutaj opisy pojęć dane i informacja, spotykane w wybranych opracowaniach. Według polskiej normy [14]: dane to [...] liczby, fakty, pojęcia lub rozkazy przedstawione w sposób wygodny do przesyłania, interpretacji lub przetwarzania metodami ręcznymi lub automatycznie. Najbardziej wyczerpujące i warte polecenia objaśnienie pojęcia danej zawart0 w Szkolnym Leksykonie Informatycznym (SU): dane (ang. data) - Litery, słowa, teksty, liczby, znaki, symbole, kombinacje liter, liczb, symboli i znaków. Przedstawione np. za pomocą binarnego kodu ASCII, mogą być przechowywane w komputerze i poddawane ob¬róbce przez różne programy. Powszechnie przez dane rozumie się dane dla programu komputerowego. W przypadku algorytmu, dane mogą być wejściowe i wyjściowe. Dane wejściowe to dane w tradycyjnym znaczeniu, a dane wyjściowe to wyniki działania algorytmu. Szczególnym przypadkiem zorganizowanego zbioru danych jest baza danych, w której w sposób uporządkowany są zgromadzone dane mające podobną postać i dotyczące określonej tematyki. Termin informacja z kolei wywodzi się z łaciny od in-formatio - wizerunek, zarys, pojęcie w związku z in-formo - kształtować, tworzyć.
W Słowniku wyrazów obcych, informacja (łc. informatio) jest tłumaczona jako wyobrażenie, pojęcie. I dalej, jest to przekazywana treść, wiadomość, a także wydzielone miejsce, w którym udzielane są wiadomości na dany temat. Pojęcie informacja według słownika [4] ma różne znaczenia w zależności od dziedziny nauki, w jakiej występuje, i tak: w technice - to jeden ze stanów układu cybernetycznego; w matematyce, informatyce i statystyce - teoria informacji dotyczy przekazywania, gromadzenia oraz przetwarzania danych; w biologii - informacja genetyczna, to zapis kolejności zasad kodujących określone aminokwasy zapisany w kodzie genetycznym.
Inną, ciekawą interpretację pojęcia informacja, możemy znaleźć w Słowniku encyklopedycznym edukacji obywatelskiej: informacja to: powiadomienie, zakomunikowanie, wiadomość. Rozpatrywana w aspekcie socjotechniki powinna być rozumiana jako: przekazywanie określonej treści przez nadawcę do odbiorcy za pośrednictwem kanału (środek przekazywania informacji). Ze względu na charakter można nadać jej cechy prawdziwości lub niezgodności z rzeczywistością. W socjotechnice informacja służy wywoływaniu pożądanych przemian w postawach lub zachowaniach społecznych. Rozpatrywana, przez autorów, w odniesieniu do teorii informacyjnej - informacja to czynnik, który zmniejsza skalę niewiedzy o danym zjawisku i umożliwia sprawniejsze działanie. Informacja może być wykorzystywana przez człowieka, żywe organizmy lub urządzenia automatyczne (maszyny).
W leksykonie SLI, informacją jest wiadomość, komunikat, ale także informacja to dane, które mają znaczenie. W potocznym znaczeniu informacja to powiadomienie o wydarzeniach za pośrednictwem środków masowego przekazu. W informatyce informacje są przechowywane w komputerze w postaci zakodowanej (na ogół jako ciągi bitów). Mogą być przetwarzane za pomocą programu, który działa według określonego algorytmu i przesyłane na odległość do innych komputerów lub odbiorców za pośrednictwem lokalnej lub rozległej sieci komputerowej. Informacje mogą służyć również do sterowania komputerem lub innym urządzeniem.
Po zapoznaniu się z przytoczonymi interpretacjami pojęć dane i informacja można stwierdzić, że pojęcie dane nie jest równoznaczne pojęciu informacja. Chociaż w pewnych okolicznościach informacja może być daną, a dana - informacją, to terminy te należy rozróżniać by uniknąć wielu nieporozumień. Ze znaczenia tych terminów wynika znaczenie innych - przetwarzanie danych i przetwarzanie informacji.
Przetwarzanie danych
Przetwarzaniem danych, nazywamy wszelkie operacje dokonywane na danych wejściowych powodujące wygenerowanie nowych danych, niosących ze sobą żądaną, nową informację, lub powodujące zmianę sposobu ich prezentacji, np. przekształcenie tabeli w wykres.
Tak więc, informacja jest produktem finalnym przetwarzania danych, jeśli uzyskany wynik z przetwarzania jest wynikiem oczekiwanym. Wszystkie cząstkowe wyniki przetwarzania są półfabrykatem informacyjnym lub informacjami pośrednimi, czyli danymi do dalszego przetwarzania. Proces powstawania informacji jest podobny do etapów wy-twarzania dóbr materialnych i trwa dotąd, aż uzyska się wyrób final¬ny - wiadomość. A oto schemat tego procesu:
• pozyskiwanie danych (surowca),
• przechowywanie danych,
• przetwarzanie danych i poddanie wyników interpretacji (np. poprzez tzw. systemy eksperckie oparte na zasadach logiki formalnej typu ,jeśli - to"),
• uzyskanie informacji (produkt finalny),
• przechowywanie informacji,
• przekazywanie informacji.
Postacie informacji
Uzyskana w wyniku przetwarzania danych informacja może wystę-pować pod różnymi postaciami i może być:
1. Numeryczna i statystyczna (liczby, wykresy) - przydatna np. prz) podejmowaniu decyzji.
2. Tekstowa (gazety, książki, foldery) - powstaje dzięki komputero¬wym edytorom tekstu i systemom wydawniczym.
3. Dźwiękowa (słowo mówione i muzyka) - przekazywana poprzei fale radiowe, taśmy magnetyczne, dyski kompaktowe itp.
punkty 1-3) - przekazywana przez monitory ekranowe, np. na stronie www.
Przetwarzanie informacji
Najprostszym przykładem przetwarzania informacji jest streszczenie -przekształcanie tekstu, czyli taka zmiana zawartości, kształtu lub brzmienia, która zachowuje własności tekstu, zasadniczą jej myśl [8]. Innym przykładem może być ilustracja w książce - rysunek wykonany na podstawie opisu (tekstu) lub obrazy impresjonistów. Kolejnym - np. uzyskanie nowego brzmienia starej melodii przez dodanie określonych efektów akustycznych, obróbka grafiki lub przetwarzanie obrazu ze zdjęcia.
Przetwarzanie informacji (ang. Information processing), to zgodnie z: obróbka informacji z użyciem komputerów, wszechobecna we współczesnym świecie, nieodzowna w komunikacji, produkcji przemysłowej i handlu oddziałująca na większość dziedzin życia społecznego i publicznego. Przekształcanie informacji z jednej postaci do innej, spełniającej pewien cel informatyczny [...] Przetwarzanie informacji odbywało się, co oczywiste, i w czasach przedkomputerowych, jednak możliwości ilościowe przetwarzania informacji są z użyciem komputerów miliony i miliardy razy większe, co całkowicie zmienia sposoby i cele działania.
Zakończenie
Podsumowując dyskusję na temat tych kilku wybranych pojęć można powiedzieć, że termin dane ma wyczerpującą deskrypcję i problem w tym, by ją znać i wiedzieć, że nie jest on tożsamy pojęciu informacja. Inaczej jest z pojęciem informacja. Wszystkie dotychczasowe próby zdefiniowania tego terminu uważa się za niezadowalające, ukazujące tylko niektóre jej aspekty. Te trudności interpretacyjne wynikają z ewoluowania pojęć dane i informacja wraz z postępem naukowo-technicznym.
Być może z tego powodu, w wielu popularnych opracowaniach skierowanych do uczniów i niespecjalistów brak jest trafnych, jasnych i oddających sedno sprawy opisów omawianych terminów. A oto przykład: i informacja jest zbiorem danych, zebranych w celu ich przetwarzania] i otrzymania wyników (nowych informacji) - ten opis sugeruje, że informacją jest już zbiór danych zebranych do przetwarzania, co nie jest zgo-| dnezprawdą. Przypuśćmy, że mamy zbiór danych [13,5, 1,21,3,2,8} - liczby te niewiele mówią. Ale po ich przetworzeniu (uporządkowaniu)! (1, 2, 3, 5, 8, 13, 21) i analizie odkrywamy, że jest to początkowy fragment ciągu Fibonacciego. Kolejny przykład: zakodowane informacje nazywamy danymi [5]. Ta definicja również nie jest przekonywująca.] Informacja, czyli wiadomość, może zostać zakodowana, by nie dostała się w niepowołane ręce, ale czy przez to staje się daną? Chyba nie, jest zaszyfrowaną informacją, którą bez trudu można odczytać znając klucz. Nie jestem także przekonana do zbyt lakonicznego sformułowania: informacja to dane, które mają znaczenie [17], lepiej, gdyby napisane którym przypisano znaczenie. W mojej opinii trafniejszym będzie nastęJ pujące sformułowanie: informację uzyskujemy po obróbce (przetworzeniu) i interpretacji danych.
