|
Biblia jest przede wszystkim księgą świętą dla Żydów i chrześcijan. Mówiąc o Księdze Świętej Żydów mamy na myśli głównie Pięcioksiąg Mojżeszowy czyli Torę, chociaż równie czcią otaczane są inne księgi Starego Testamentu. Biblia nie jest zbiorem jednolitych pism z punktu widzenia rodzajów i gatunków literackich. Większość nazw służąca do ich określania, jak też kryteriów powstałych w Europie, poczynając od poetyki Arystotelesa, nie zawsze daje się zastosować do oceny i klasyfikacji istniejących w niej form dzieła literackiego.
W tekstach biblijnych trudno zastosować wyraźne rozgraniczenia pomiędzy poezją a prozą, są bowiem takie, które mają wyraźną rytmikę, o wyraźnym nastroju, ale trudno je jednoznacznie zaliczyć do którychś z gatunków poetyckich. Tak na przykład pierwszy rozdział Księgi Genezis (Rodzaju) w większości przykładów posiada charakter prozy narracyjnej, a przecież jeżeli się dobrze w niego wczytamy, jeżeli wyodrębnimy partie tekstu od siebie różne i do siebie podobne, jeżeli zbadamy okresy (czyli długość trwania wypowiedzi i ich rytm), to możemy dojść do wniosku, że jest ona pieśnią, opiewającą stworzenie świata przez Boga. Każdy opis aktu stworzenia jest wyodrębniony i każdy zamknięty słowami: / tak upłynął wieczór i poranek - dzień... (pierwszy , drugi...szósty). Całość zamyka stwierdzenie uogólniające: Oto są dzieje początków po stworzeniu nieba
i ziemi.
Każda z nowych strof (cząstek kompozycyjnych) pieśni rozpoczyna się: ...Bóg rzekł. Podobnie zrytmizowanymi oraz o wyjątkowym nastroju są: Księga Psalmów i Księga Koheleta i nie bez przyczyny określa się je jako poematy liryczne. Współcześni badacze Biblii, teoretycy literatury, wyróżniają w Starym Testamencie następujące gatunki, według podziału na księgi: historyczne, mądrościowe, prorockie. W nich dopiero wyodrębnia się inne w sposób bardziej szczegółowy. I tak w historycznych: poemat epicki, sagę rodową, nowelę dydaktyczną, zbiór praw.
Nie ulega wątpliwości, że rozdziały 10 do wiersza 18 w 25 rozdziale Księgi Rodzaju są sagą rodową potomków Noego, od 19 zaś wiersza rozdziału 25 do końca Księgi sagą rodu Jakuba. Wewnątrz owych sag (czyli opowieściach o rodach) można jednak wyodrębnić modlitwy i pieśni. Do takich należy błogosławieństwo Jakuba swoim synom. W księgach mądrościowych wyodrębnia się: dialog i monolog filozoficzny, pieśń miłosną, przypowieść, przysłowie, aforyzm i psalm (hymn, pieśń, modlitwa).
Warto zwrócić uwagę, że właśnie psalmy stały się doskonałym wzorcem literackim do naśladowania nie tylko w epoce średniowiecza, ale przede wszystkim renesansu. Przykładem przyswojenia psalmów literaturze polskiej jest Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego. Posiłkując się treściami pierwszego rozdziału Księgi Rodzaju i literacką formą psalmów stworzył Jan z Czarnolasu pieśń doskonałą, rozpoczynającą się od słów: Czego chcesz od nas Panie.
W księgach prorockich teoretycy wyodrębniają: mowę religijną, kazanie, list i apokalipsę. To co jest swoiste dla gatunków biblijnych, to bogactwo treści, zryt-mizowany język, wieloznaczna symbolika, metaforyka i alegorie.
Nic dziwnego, że gatunki biblijne zarówno poprzez swoje treści jak i walory stylistyczne, stały się inspiracją dla twórców innych epok. Wspomniany już pierwszy rozdział Księgi Rodzaju był natchnieniem nie tylko dla Jana Kochanowskiego, ale także dla Czesława Miłosza, czego wyraz znajdujemy w wierszu pt. Słońce i Zbigniewa Herberta w Modlitwie Pana Cogito-podróżnika. Do psalmów w swojej twórczości chętnie sięgali: Mikołaj Sęp Szarzyński, Franciszek Karpiński, Leopold Staff.
Stylizacje biblijne odnajdujemy w twórczości polskich romantyków, np. Juliusza Słowackiego w Anhellim, w Dziadach cz. III Adama Mickiewicza oraz w Księgach Pielgrzymstwa Polskiego.
|
