|
Starożytni Grecy, z chwilą gdy zmieniły się ich potrzeby, a doświadczenie kazało im inaczej patrzeć na otaczający świat, zaczęli odchodzić od wiedzy opartej na mitach i tworzyć naukę, czyli wiedzę opartą na dociekaniach rozumowych, obserwacji i doświadczeniu. Tą nauką, z której początek biorą wszystkie nauki szczegółowe, takie jak: matematyka, fizyka, przyrodoznawstwo, teoria literatury, stała się filozofia. Rozwinęła się ona w V i IV wieku p.n.e.
Termin filozofia od greckiego słowa philosophia czyli phileo - lubię oraz sophia - mądrość, oznaczał dosłownie miłość mądrości. Pierwszymi filozofami (myślicielami, uczonymi) byli najczęściej nauczyciele. Nazwę filozofia dla określenia ich dorobku wprowadził Pitagoras. Według polskiego filozofa, profesora Władysława Tatarkiewicza: Filozofia to nauka o tym co dla ludzkości najważniejsze i najcenniejsze.
Pierwszym filozofem, któremu nie wystarczyło mitologiczne wyjaśnienie zjawisk zachodzących w świecie, ani mitologiczny opis stworzenia świata był Tales z Miletu. Filozofami byli Demokryt z Abdery - twórca atomistycznej teorii budowy świata, Pitagoras, Sokrates, Platon, Arystoteles.
Filozofowie starali się dać odpowiedź nie tylko na pytania dotyczące powstania i rozwoju świata, praw rządzących przyrodą, rozwiązać szereg problemów praktycznych (np. z zakresu fizyki, geometrii), ale także rozwinęli myśl etyczną, mającą dać odpowiedź na pytania co jest dobre a co złe, wskazać na możność wyboru pomiędzy miłością a nienawiścią, a przede wszystkim wskazać drogi prowadzące do szczęśliwego i godnego życia. Tę część filozofii, która zajmuje się wyżej wymienionymi zagadnieniami, nazwali etyką.
Myśl etyczną odnajdujemy u najstarszych filozofów greckich, a więc także w poglądach Demokryta, Sokratesa i Pitagorasa. To właśnie Demokryt, jako pierwszy, wyodrębnił spośród innych problemów sprawy ściśle moralne (które właśnie stały się przedmiotem etyki). Mianowicie oddzielił on czyny moralne od tych, które spełniane są pod naciskiem, przymusem lub dla przypodobania się innym. Pisał on, że:
Nie z bojaźni, lecz Z obowiązku wobec samego siebie należy wystrzegać się błędów.
Tym samym postępowanie zgodne z nakazami moralnymi znaczyło tyle co czuć się wolnym i odpowiedzialnym za siebie i wobec siebie. Etyka odzwierciedlała więc drogę ku wolności człowieka, ku ochronie jego godności, w końcu ku poczuciu szczęścia. Pomimo że poglądy etyczne zostały szeroko rozwinięte przez Sokratesa, Platona i Arystotelesa, to prawdziwego znaczenia nabrały w hellenistycznym okresie rozwoju filozofii, tj. w III do I wieku p.n.e. Wówczas to już z filozofii wydzieliły się nauki szczegółowe, a sama filozofia podzieliła się na trzy części: logikę, fizykę i etykę. Niektóre ze stworzonych wówczas doktryn filozoficznych rozpowszechniły się w okresach późniejszych i odegrały ważną rolę w kształtowaniu wzorców osobowych przez literaturę i sztukę - stały się wskazówkami dla ludzi, jak powinni postępować, by czuć się szczęśliwymi i by zachować swoją godność, w chwilach gdy przychodziło im dokonywać wyboru dróg życiowych (zasad postępowania).
Do najważniejszych postaw wskazywanych przez filozofów, twórców myśli etycznej zdają się należeć: cynicka, stoicka, epikurejska, sceptyczna. Do najsłynniejszych twórców cynizmu należał Diogenes, który doprowadził do skrajności pogląd Sokratesa, że jedynym dobrem i celem życia jest cnota (czyli godność), wobec czego wszystkie inne dobra i cele są obojętne i nie warto o nie zabiegać. Cnota i życie zgodne z jej zasadami gwarantuje szczęście, wolność i godność człowieka. Sokrates jednak nie odrzucał znaczenia dóbr materialnych oraz nie potępiał dążenia do sukcesu. Cynicy, do których właśnie należał Diogenes, wywodzili się z nizin społecznych (spośród ludzi biednych, nie posiadających nic poza własną naturą) i chyba właśnie dlatego wyrażali oni pogardę dla wszelkiego bogactwa oraz radości życia. Propagowali obojętność i wzgardę do wszystkiego co zewnętrzne. Za jedyną wartość uznawali godność człowieka czyli cnotę, ona była gwarantem poczucia wolności i niezależności wobec losu - przynosiła poczucie szczęścia.
Innym poglądem na życie był sceptycyzm. Odnosił się on do wszelkich poczynań ludzkich, zasad poznania i postępowania z dużą ostrożnością. Polegał na zachowaniu rezerwy i nieufności wobec wszelkich twierdzeń naukowych i zasad etycznych.Sceptycy uważali, że nie ma nic takiego co przez wszystkich mogłoby być uznane za dobre. Stąd też twierdzili, że tyle jest wzorców postępowania ilu ludzi, tyle prawd ile ludzkich poglądów, wynikających z rozstrzygnięć rozumowych i doświadczenia. Uważali przeto, że drogowskazem postępowania w życiu powinno być to do czego każdego skłania natura (popędy życiowe) i obyczaje. W życiu praktycznym zaś nie potrzeba pewności, wystarczy rozsądne prawdopodobieństwo. Nie ufając twierdzeniom naukowym, a w szczególności wszelkim zasadom opartym na przeświadczeniu religijnym, przyczynili się do rozwoju nowych badań i nowych teorii.
Zupełnie odmienne od cyników i sceptyków poglądy etyczne głosił Epikur, żyjący w latach 341 - 270 p.n.e. Według niego szczęście polega na doznawaniu przyjemności, a nieszczęście na doznawaniu cierpienia. Postawę zgodną z tą zasadą nazwano hedonizmem lub postawą radości życia.
Najwyższym dobrem według epikureizmu jest samo życie. Stąd też zwolenników tego kierunku nazywano czcicielami życia. Ponieważ równocześnie epikurejczycy zdawali sobie sprawę z przemijalności życia ludzkiego i jego znikomości wobec wiecznego trwania przyrody stąd głosili, że dobro jakie posiadamy - życie - trzeba ocenić i użyć od razu, bo jest przemijające i jednorazowe. Trzeba go użyć docześnie, zaznać przyjemności życia i radości, gdyż na przyszłe bytowanie nie można liczyć. Upowszechniali przeto zasadę nazwaną później przez Włochów carpe diem - chwytaj dzień. Cnota dla epikurejczyków nie może być celem, a jedynie środkiem do szczęścia. Dla szczęścia według nich niezbędne są przyjaźń i rozum. Bez przyjaciół nie można żyć bezpiecznie i spokojnie, bez rozumu zaś ani trafnie wybierać przyjemności, ani kierować myślami. Podkreślają oni też potrzebę troski o zdrowie.
Obok scharakteryzowanych już poglądów etycznych, ukształtował się sto-icyzm, zapoczątkowany w III wieku p.n.e. w Atenach przez Zenona z Kiton, a rozwinięty przez filozofów rzymskich: Senekę i Marka Aureliusza.
Według stoików, żyć szczęśliwie i godnie oznaczało tyle co żyć zgodnie z naturą, która jest rozumna, harmonijna, boska. Naturę człowieka według stoików stanowią nie namiętności, które są źródłem zła, lecz rozum. Ideałem stoików był mędrzec - człowiek rozumny, szczęśliwy, wolny, bogaty, bo mający rzeczy najcenniejsze. Mędrzec ceni tylko cnotę, potępia zło i jest obojętny wobec dóbr nietrwałych: bogactwa, siły, urody, zaszczytów. To właśnie zapewnia mu niezależność i wolność.
Tak ukształtowana myśl etyczna starożytności stała sią źródłem czerpania idei dla postępowania bohaterów literackich w innych epokach. Anonimowi najczęściej twórcy okresu średniowiecza często sięgali do zasad etycznych cyników i stoików, które połączone z wiarą w Boga i zbawienie duszy pozwalały im kształtować wzorce osobowe świętego, rycerza, ascety. Do tych samych postaw życiowych nawiązywali pisarze okresu baroku, głosząc często pogardę dla dóbr materialnych.
W okresie odrodzenia, szczególnie w twórczości Jana Kochanowskiego odnajdujemy wartości głoszone przez epikurejczyków i stoików.
|
